Η δύναμη της χειρωνακτικής εργασίας

Χειρωνακτικές εργασίες και χειρόγραφη γραφή

Οι χειρωνακτικές εργασίες γενικότερα είναι μια εξαιρετική δραστηριότητα για την υγεία του εγκεφάλου μας με πρώτη την χειρόγραφη γραφή. Διάφορες πρόσφατες μελέτες αναφέρουν πως ενεργοποιούν τον εγκέφαλο. Ο λόγος είναι απλός: και τα δύο συνδέουν το σώμα με το μυαλό, λειτουργώντας ως δικλείδες ασφαλείας για το στρες.

Όταν πιάνουμε δουλειά με τα χέρια μας, στον εγκέφαλο συμβαίνει ένα μικρό «θαύμα». Δείτε παρακάτω πως μας βοηθούν οι χειρωνακτικές εργασίες:

1. Ενεργοποιούν το Κύκλωμα Προσπάθειας – Αμοιβής
   • Ο εγκέφαλός μας είναι εξελιγμένος για να επιβιώνει μέσω της σωματικής προσπάθειας.
   • Όταν χρησιμοποιούμε τα χέρια μας για να παράγουμε ένα ορατό αποτέλεσμα (π.χ. να σκαλίσουμε ένα φυτό, να φτιάξουμε ένα ξύλινο ράφι, να καθαρίσουμε έναν χώρο), ο εγκέφαλος εκκρίνει ένα κοκτέιλ ορμονών: ντοπαμίνη (ικανοποίηση), σεροτονίνη (ηρεμία) και ενδορφίνες (μείωση πόνου/στρες).
   • Αυτό λειτουργεί ως φυσικό αντικαταθλιπτικό.
2. Προσφέρουν Βιωματικό Διαλογισμό
   • Πολλά άτομα δυσκολεύονται να καθίσουν ακίνητα για να κάνουν παραδοσιακό διαλογισμό. Οι επαναλαμβανόμενες χειρωνακτικές κινήσεις (όπως το ανακάτεμα στο μαγείρεμα, το σιδέρωμα ή το πλέξιμο) φέρνουν το μυαλό σε μια κατάσταση “Flow” (Ροής).
   • Η προσοχή εστιάζεται στο «εδώ και τώρα».
   • Ο εγκέφαλος ξεφεύγει από το φαύλο κύκλο των σκέψεων  —δηλαδή το να γυρίζουν συνεχώς οι ίδιες ανησυχίες στο μυαλό— επειδή είναι απασχολημένος με την αίσθηση της αφής και την κίνηση.
3. Ξεκουράζουν το Πρόσθιο μετωπιαίο Λοβό (Prefrontal Cortex)
   • Όλη μέρα μπροστά από μια οθόνη, ο πρόσθιο μετωπιαίος λοβός (το κομμάτι του εγκεφάλου που παίρνει αποφάσεις, αναλύει και λύνει προβλήματα) υπολειτουργεί και κουράζεται (decision fatigue).
   • Μια χειρωνακτική εργασία μεταφέρει τη δραστηριότητα στο κινητικό κέντρο του εγκεφάλου.
   • Ενώ τα χέρια δουλεύουν, το αναλυτικό μυαλό μπαίνει σε κατάσταση «αναμονής» (Default Mode Network). Γι’ αυτό, πολύ συχνά, οι καλύτερες ιδέες ή οι λύσεις σε προβλήματα μας έρχονται την ώρα που πλένουμε τα πιάτα ή κάνουμε μπάνιο!
4. Νευροπλαστικότητα και Λεπτή Κινητικότητα
   Τα χέρια μας έχουν τεράστια εκπροσώπηση στον εγκέφαλο, αν βλέπαμε έναν χάρτη του εγκεφάλου (γνωστός ως Homunculus, που σχεδιάστηκε αρχικά από τον Dr. Wilder Penfield) δείχνει ότι τα χέρια και τα δάχτυλα καταλαμβάνουν δυσανάλογα τεράστιο χώρο στον εγκέφαλο σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα

• • Η εξάσκηση της λεπτής κινητικότητας και ο συντονισμός χεριού-ματιού (π.χ. χειροτεχνίες, ζωγραφική, επισκευές) αναγκάζει τον εγκέφαλο να δημιουργεί νέες νευρικές συνδέσεις (νευροπλαστικότητα).
  • Κρατά τον εγκέφαλο νεανικό και προστατεύει από τη γνωστική φθορά όσο μεγαλώνουμε.

Οφέλη της χειρόγραφης γραφής

Αρχικά ας δούμε ποια είναι τα οφέλη της χειρόγραφης γραφής και πόσο σημαντικό είναι να την ασκούμε σε κάθε περίπτωση, αφού φαίνεται πως και η παραμικρή χρήση /λειτουργία του σώματός μας είναι σημαντική για την υγεία μας σε όλα τα επίπεδα.

1. Γνωστική αποφόρτιση (Cognitive Offloading)
   Ένα σημαντικό όφελος είναι η εκ φόρτιση της μνήμης ή γνωστική αποφόρτιση.
   Ίσως κάποιες φορές έχετε νιώσει την ανάγκη να σημειώσετε σε ένα χαρτί κάποια διεύθυνση ή να φτιάξετε την λίστα με τα ψώνια ή να κάνετε έναν υπολογισμό. Αυτό είναι γνωστική αποφόρτιση. Όταν χρησιμοποιούμε εξωτερικά αντικείμενα (στην προκειμένη χαρτί και στυλό) με σκοπό να μειώσουμε το γνωστικό φορτίο μεταφέρουμε δηλαδή ένα μέρος της πληροφορίας ή της επεξεργασίας, έξω από το μυαλό μας και την βραχυπρόθεσμη μνήμη.

• • Εξοικονομούμε ενέργεια μειώνοντας την κούραση του εγκεφάλου αφήνοντας χώρο για πιο σύνθετες σκέψεις και περισσότερη δημιουργικότητα.
  • Μειώνουμε τα λάθη.
  • Λειτουργούμε πιο γρήγορα.

Στην ψηφιακή εποχή με την χρήση των smartphone η γνωστική αποφόρτιση έχει φτάσει σε πρωτόγνωρα επίπεδα. Ο εγκέφαλός μας τείνει να μην αποθηκεύει την ίδια            πληροφορία και μακροπρόθεσμα αυτό ίσως αποδυναμώνει την φυσική μας ικανότητα απομνημόνευσης. Ο καλύτερος τρόπος άσκησης είναι η χειρόγραφη γραφή.

2. Καλύτερη Μάθηση και απομνημόνευση.
   Επειδή η χειρόγραφη γραφή είναι πιο αργή, μας αναγκάζει να συνοψίσουμε, να αναδιατυπώσουμε και να επιλέξουμε τα πιο σημαντικά νοήματα. Αυτή η διαδικασία αποτελεί ήδη το πρώτο στάδιο της βαθιάς μάθησης
3. Ενεργοποίηση σύνθετων εγκεφαλικών δικτύων.
   Η γραφή με το χέρι απαιτεί μια περίπλοκη συνεργασία ανάμεσα στην όραση, την αφή και τις κινητικές δεξιότητες. Νευροεπιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι αυτή η κινητική δραστηριότητα ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γλώσσα, τη μνήμη και τη διαχείριση πληροφοριών, ενισχύοντας τη νευροπλαστικότητα
4. Ενίσχυση της Συγκέντρωσης (Λιγότεροι Πειρασμοί).
   Σε σχέση με την γραφή σε κινητό ή υπολογιστή, έχουμε λιγότερους περισπασμούς επιτρέποντας την βαθιά εστίαση σε aυτό που κάνουμε εκείνη την στιγμή.
5. Ψυχολογικά Οφέλη και Μείωση του Άγχους.
    Η καταγραφή των σκέψεων και των συναισθημάτων με το χέρι (όπως στο journaling / ημερολόγιο) λειτουργεί θεραπευτικά.

• • Επιβράδυνση της σκέψης: Η φυσική ταχύτητα του χεριού αναγκάζει τις χαοτικές ή αγχωτικές σκέψεις να “επιβραδύνουν” για να μπουν στο χαρτί, βοηθώντας στην καλύτερη συναισθηματική επεξεργασία.
  • Εκτόνωση: Βοηθά στην αποφόρτιση από το καθημερινό στρες και στη διαύγεια πνεύματος

6. Διατήρηση των Γνωστικών Λειτουργιών σε Μεγαλύτερες Ηλικίες.
   Όπως η γυμναστική έτσι και η χειρόγραφη γραφή είναι εξαιρετική άσκηση για τον εγκέφαλο.
7. Η Γραμμικοποίηση της σκέψης.
   Η καταγραφή των σκέψεων και των συναισθημάτων με το χέρι (όπως στο journaling / ημερολόγιο) λειτουργεί θεραπευτικά, καθώς έχει την τάση να σπάει τον φαύλο κύκλο των αρνητικών σκέψεων. Όταν αγχωνόμαστε, οι σκέψεις μας γίνονται χαοτικές, επαναλαμβάνονται συνεχώς μέσα στο μυαλό μας και τροφοδοτούν το άγχος μας. Η χειρόγραφη γραφή παρεμβαίνει σε αυτόν τον κύκλο με δύο τρόπους:

• • Η δύναμη της γραμμικής μορφής: Στο μυαλό μας οι σκέψεις υπάρχουν ταυτόχρονα, σαν ένας μπερδεμένος κόμπος. Η γραφή, όμως, έχει γραμμική μορφή. Μας αναγκάζει να βάλουμε τη μία λέξη μετά την άλλη και τη μία σειρά κάτω από την άλλη. Αυτή η γραμμικότητα βάζει αυτόματα σε τάξη το χάος, μετατρέποντας τις μπερδεμένες ανησυχίες σε μια ξεκάθαρη ιστορία που μπορούμε πλέον να διαχειριστούμε.
  • Δεν μπορείτε να γράψετε δύο πράγματα ταυτόχρονα στο ίδιο σημείο του χαρτιού. Αυτός ο φυσικός περιορισμός είναι ο απόλυτος «διακόπτης» (Pattern Break) για τον νευρωνικό θόρυβο.

Μελέτη για την χειρόγραφη γραφή

Διάλεξα μια σύγχρονη μελέτη για την χειρόγραφη γραφή έναντι της γραφής σε υπολογιστή που βρήκα πως είναι εξαιρετικά χρήσιμη γνώση για την εποχή μας μας αφορά όλους.

Θέμα: Handwriting but not typewriting leads to widespread brain connectivity: a high-density EEG study with implications for the classroom
F. R. (Ruud) Van der Weel , Audrey L. H. Van der Meer ^* (καθηγήτρια νευροεπιστήμης στο Νορβηγικό Πανεπιστήμιο Επιστήμης και Τεχνολογίας – NTNU)

Οι μελέτες που έκαναν σε  φοιτητές κατά την διάρκεια εκπαίδευσης απέδειξαν ότι η χειρόγραφη γραφή δημιουργούσε πολύ πιο περίπλοκα και ενεργά μοτίβα εγκεφαλικών κυμάτων σε σχέση με την πληκτρολόγηση. Σε συνδυασμό με την υπάρχουσα βιβλιογραφία υποδηλώνει πως μια τέτοια συνθήκη νευρωνικής δραστηριότητας παρέχει στον εγκέφαλο βέλτιστες συνθήκες μάθησης.

Το όφελος έρχεται από την αίσθηση που έχει το χέρι σε σχέση με το μέσο γραφής (στυλό ή μολύβι) και την κίνηση στο χαρτί. Επιπλέον ωφέλιμο είναι όταν στις χειρόγραφες σημειώσεις χρησιμοποιεί κανείς σύμβολα, σχήματα ή μικρά σχέδια για την διευκόλυνση της μάθησης.

Αναφέρεται δε στην μελέτη πως: «οι Mueller και Oppenheimer (2014) βρήκαν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι χειρόγραφες σημειώσεις των διαλέξεων ήταν ανώτερες από την κατά λέξη λήψη σημειώσεων στο πληκτρολόγιο όσον αφορά το μαθησιακό αποτέλεσμα. Αν και ο παρών σχεδιασμός μελέτης δεν μας επέτρεψε να ελέγξουμε την ανάκληση και τη απομνημόνευση, βρήκαμε άμεσες ηλεκτροφυσιολογικές ενδείξεις ότι το σχέδιο με το χέρι ενεργοποιεί μεγαλύτερα δίκτυα στον εγκέφαλο από ό,τι η πληκτρολόγηση σε πληκτρολόγιο. Κατά τη σχεδίαση λέξεων-στόχων χρησιμοποιώντας τη γραφίδα φορητού υπολογιστή-ταμπλέτας, οι σχετικές περιοχές του εγκεφάλου (βρεγματικές/ινιακές)»

Πιστεύω πως όταν κάποιος γνωρίζει τι ακριβώς συμβαίνει στον οργανισμό του κάθε φορά που υιοθετεί μια συνήθεια, ίσως ξανασκέφτεται αν θέλει τελικά να την υιοθετήσει ή θέλει επιλέξει κάτι άλλο για την υγεία του.

Η πρακτική «Δύναμη του Γραψίματος»

Μια τεχνική που υπόσχεται πως ξεκλειδώνει αυτή τη δύναμη, η τεχνική “Άδειασμα του μυαλού” που μπορείτε να την χρησιμοποιείτε κάθε δορά που θα νιώθετε πίεση:

1. Βάλτε χρονόμετρο για 3 λεπτά.
2. Γράψτε οτιδήποτε έρχεται στο μυαλό, χωρίς γραμματική, χωρίς λογοκρισία, χωρίς να σηκώσετε το στυλό από το χαρτί.
3. Μετά τα 3 λεπτά, διαβάστε τι γράψατε και κυκλώστε μόνο μία λέξη ή φράση που περιγράφει την ουσία του προβλήματος.

Σημείωση: Όταν προσπαθείτε να γράψετε «σωστά» ή «οργανωμένα» (κάτι που ανήκει στον τομέα του προ μετωπιαίου φλοιού που ήδη «υπερθερμαίνεται»), αντί να αφήσετε το χαρτί να λειτουργήσει ως ο «κάδος απορριμμάτων» του νευρικού θορύβου;

Αυτό ακριβώς είναι το «σημείο τριβής». Όταν προσπαθείτε να γράψετε «σωστά» ή «οργανωμένα» την ώρα της κρίσης, αναγκάζετε τον Προ μετωπιαίο Φλοιό (PFC) να δουλέψει διπλά: πρέπει και να λύσει το πρόβλημα και να διαχειριστεί τη δομή της γλώσσας.

Αυτό δημιουργεί νευρωνικό θόρυβο αντί να τον μειώνει. Για να ξεπεράσετε αυτό το «κόλλημα», πρέπει να διαχωρίσετε τη διαδικασία σε δύο φάσεις: την «Ακάθαρτη» (Raw) και την «Καθαρή» (Structured).

Πηγές και Πληροφορίες:

Μελέτη: Only Three Fingers Write, but the Whole Brain Works^†: A High-Density EEG Study Showing Advantages of Drawing Over Typing for Learning, 
              Audrey L. H. van der Meer ^*  R. (Ruud) van der Weel ^*
Βιβλίο: The Creativity Cure: How to Build Happiness with Your Own Two Hands is a self-help book
             by psychiatrist Carrie Barron and hand surgeon Alton Barron.
Βιβλίο: The Case for Working with Your Hands: Or Why Office Work is Bad for Us and Fixing Things Feels Good (κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ ως Shop Class as Soulcraft).
Matthew Crawford & Η Γνωστική Αξία των Χεριών
Βιβλίο: Flow: The Psychology of Optimal Experience (1990)
            Mihaly Csikszentmihalyi & “Flow” (Η Κατάσταση της Ροής)
Βιβλίο: Lifting Depression: A Neuroscientist’s Hands-On Approach to Activating Your Brain’s Healing Power (2008)
Dr. Kelly Lambert & “Effort-Driven Rewards Circuit”
Βιβλίο: Ένα μάθημα Διαλογισμού, OSHO, Εκδόσεις “Διόπτρα”

Σημαντική Σημείωση: Το περιεχόμενο αυτού του άρθρου παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί, ούτε υποκαθιστά, ιατρική συμβουλή, διάγνωση, θεραπεία ή ψυχολογική υποστήριξη. Για οποιοδήποτε θέμα υγείας ή ψυχικής ισορροπίας, συμβουλευτείτε πάντα έναν εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας ή ψυχολόγο. Μην αγνοήσετε ποτέ την επαγγελματική ιατρική συμβουλή λόγω κάποιου κειμένου που διαβάσατε εδώ.